عبد الحسين نوايى
214
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
تحريكات محمد على ميرزا و تصميمات سپهدار چنان كه گذشت سپهدار بر اثر مخالفت دموكراتها و مقاومت شوستر در پرداخت پولهائى كه به اسم قشون به مصرف جيب امير اعظم و ديگران مىرسيد سخت رنجيده و ازينكه كليهء قدرتى را كه با شمشير گرفته شوستر با قلم آنها را از كفش خارج نموده بود با كمال عصبانيت بدون آنكه استعفا كند به رشت رفت و وكلاى اعتدالى ازين حركت بىنهايت دلگير شدند . چه ترسيدند كه مبادا دموكراتها دوباره در تشكيل كابينه شانس تازهاى پيدا كنند . به اين جهت از نايب السلطنه تقاضاى در دست گرفتن اقتدار و اختيار تام نمودند . ولى نايب السلطنه زير بار نرفت و بار ديگر جمعا از ناصر الملك خواستند كه سپهدار را به طهران بخواهد تا دوباره به تشكيل كابينه پردازد و كابينه تا ورود سپهدار بدون صدراعظم مشغول كار باشد . درين موقع وضع خيلى وخيم بود . دولت روس در خفا مشغول تحريك شاه مخلوع بود و محمد على ميرزا نيز كه هنوز مزهء سلطنت را فراموش نكرده بود و عمال روس هم راه را براى او صافشده بيان مىداشتند ، شروع به مقدمات عودت به ايران و تجديد بساط كهن نمود . هنگامىكه در نيس فرانسه بود ، پس از مشاورهء طولانى با سلطان مسعود ميرزا ظل السلطان و جلب موافقت وى ، خيال بازگشت در او شديدا تقويت شد . بهخصوص كه روسها رحيم خان و امثال وى را واداشتند كه تلگرافاتى در خصوص « تمايل قلبى مردم و احساسات عاليهء ملى » به محمد على ميرزا نمايند و « از ته دل » ورود او را آرزو كنند . دولت انگليس ازين موضوع اطلاع يافت و به سازانف وزير خارجه روسيه مراجعه كرد . سازانف نيز جواب داد « از طرف نمايندگان دولت روسيه همهجا مكرر به اعليحضرت اخطار شده كه در صورت تحريكات سياسى حقوقش قطع خواهد شد و طبق پيشنهاد شما ، چنانچه وى به روسيه برگردد ، مراقبت شديدترى در اعمال وى خواهيم نمود . » ولى اين اقوال رسمى ارزشى نداشت و روز دهم جمادى الثانى 1329 « نهم